Wystawy

Wystawa główna Rzeczy warszawskie / Gabinet Fotografii

Czarny protest w XIX-wiecznej Warszawie

Po wojnie krymskiej (1853–1856) Rosja była osłabiona, co w Polakach rozbudziło nadzieje na odzyskanie niepodległości. Pomysłowi warszawiacy zaczęli organizować patriotyczne demonstracje. Pierwsza z nich miała miejsce w 1860 przy okazji pogrzebu wdowy po walczącym w powstaniu listopadowym generale Józefie Sowińskim. W lutym następnego roku na jednej z kolejnych manifestacji służby porządkowe otworzyły ogień do protestujących. Zginęło pięciu mężczyzn. Mieszkańcy stolicy masowo przybyli na pogrzeb nieszczęśników ubrani – jak na czas pochówku przystało – w czarne stroje. Od tamtego momentu czerń zaczyna być symbolem sprzeciwu wobec ciemiężącej rosyjskiej władzy. Kolor ten będzie noszony jeszcze długo po upadku powstania styczniowego jako żałoba nie tylko po śmierci walczących, ale także po ojczyźnie.

Fotografie z okresu żałoby narodowej, zamawiane w znanych warszawskich zakładach, przede wszystkim w atelier: Karola Beyera, jak ta prezentowana odbitka albuminowa naklejona na firmowy kartonik o formacie zwanym carte de visite, a także Aleksandra Witkowskiego, Teofila Borettiego, Jana Mieczkowskiego, Maksymiliana Fajansa utrzymane były w podobnej konwencji i miały podwójną wymowę. Istotny był nie tylko sam wizerunek, ale i wyraźna manifestacja uczuć patriotycznych, wyrażona poprzez ubiór, symboliczne dodatki oraz nastrój powagi towarzyszący pozującym.

Tego typu portrety znalazły się powszechnym obiegu, powielano je również w innych zaborach. Wiele z nich zachowało się w rodzinnych albumach. Skala zjawiska – nakaz patriotyczny realizowany poprzez fotografię – świadczy o wielkiej popularności medium w początkach lat 60. XIX wieku oraz o jego wykorzystaniu po raz pierwszy na gruncie warszawskim dla celów propagandowych.