25.08.2025 / Aktualności, Kultura online, Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry, Palmirski Panteon

Alicja Bełcikowska z domu Lebensbaum

Alicja Bełcikowska z domu Lebensbaum[1] (1989–1940) – pisarka, publicystka i działaczka społeczna.

Alicja Bełcikowska urodziła się 5 lipca 1898 roku w Warszawie. Była wnuczką znanej w Warszawie filantropki Salomei Chwat, uczestniczki powstania styczniowego. Jej dziadek, Ludwik Chwat, był chirurgiem i ordynatorem szpitala starozakonnych na Woli.

Ukończyła Gimnazjum im. Antoniny Walickiej w Warszawie. Edukację uzupełniała też na kursach. W latach 1916–1918 uczęszczała także do Szkoły Sztuk Zdobniczych przy Muzeum Rzemiosł i Sztuki Stosowanej.[2]

Patriotyczne i niepodległościowe tradycje wyniosła z domu. Była członkinią tajnego skautingu, który stał się wstępem do jej działalności w Polskiej Organizacji Wojskowej. W latach 1917–1918 pełniła funkcję kurierki Komendy Naczelnej, używając pseudonimów „Tujska” i „Alutka”.

Zaangażowanie Alicji Bełcikowskiej rosło wraz z pojawianiem się nowych wyzwań. Włączała się w działalność kobiecych organizacji niepodległościowych, które powstawały w tym okresie. Należała m.in. do Ligi Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego, powołanej w 1913 roku w Warszawie z inicjatywy Izy Moszczeńskiej, Jadwigi Marcinowskiej i Heleny Ceysingerówny. Do zadań tej organizacji należało m.in. wspieranie ukrywających się członków polskich formacji militarnych, organizowanie i prowadzenie składów broni oraz materiałów agitacyjnych, a także prowadzenie kursów sanitarnych. Jej nadrzędnym celem była działalność na rzecz obozu antyrosyjskiego w Królestwie Polskim.

Po wybuchu I wojny światowej organizacje Ligi prowadziły akcje pomocy materialnej dla oddziałów legionowych, zbierając na ich rzecz datki pieniężne oraz organizując wyposażenie i umundurowanie.

„W sierpniu 1916 roku Liga Kobiet Pogotowia Wojennego obejmowała 10 okręgów: lubelski (14 kół), warszawski (8 kół), radomski (8 kół), kielecki (14 kół), częstochowski (1 koło), olkuski (6 kół), zagłębiowski (7 kół), łódzki (6 kół), piotrkowski (7 kół) i siedlecki (2 koła). Liczba kół w ciągu pół roku z około 20 wzrosła do 73. Największymi okręgami organizacji w tym okresie były: Lubelski (14 kół, 1159 członkiń), Kielecki (14 kół, 640 członkiń) i Warszawski (8 kół, 570 członkiń). Ogółem Liga Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego liczyła w sierpniu 1916 r. 2907 członkiń”.[3] Jedną z nich była Alicja Bełcikowska.

Zdobyte doświadczenie wykorzystała w czasie wojny polsko-ukraińskiej (1918-1919), w której służyła jako sanitariuszka. Pracowała też jako referentka w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych.

W 1920 roku Alicja Bełcikowska wstąpiła do 2. Ochotniczej Legii Kobiet w Wilnie, gdzie służyła w stopniu kaprala. Sama idea utworzenia Ochotniczej Legii Kobiet narodziła się wcześniej, we Lwowie, w listopadzie 1918 roku, w środowisku Komitetu Obywatelskiego Polek. Do jej głównych zadań należało niesienie pomocy materialnej żołnierzom polskim oraz organizowanie oddziałów sanitariuszek, a z czasem również utworzenie sekcji kuriersko-wywiadowczej.

Jak podkreślano, „powstanie i działalność OLK w latach 1918–1922 było zrealizowaniem idei włączenia kobiet do walk zbrojnych, które głoszono już w okresie powstań narodowowyzwoleńczych. Doświadczenia tej jednostki ukazały potrzebę przygotowania kobiet do obrony kraju w ramach regularnych sił zbrojnych – również w okresie pokoju.”[4] Po zakończeniu działań wojennych i podpisaniu Traktatu Ryskiego OLK została rozwiązana.

W czasie służby w 2. OLK Bełcikowska redagowała pismo Pod Karabinem. Kilka lat później, w 1927 roku, dyrektor Muzeum Wojska Bronisław Gembarzewski starał się pozyskać do zbiorów mundur Alicji Bełcikowskiej z okresu jej służby w Legii.[5]

 

^{Pod Karabinem: pismo 2. Ochotniczej Legji Kobiet w Wilnie R.1, nr 1 (stycz./luty 1920), Biblioteka Narodowa}

Alicja Bełcikowska od 1922 r. pracowała jako publicystka. W latach 1926-1927 redagowała i wydawała pismo Biuletyn Polityczny.

Na przełomie 1927 i 1928 roku Alicja Bełcikowska współpracowała z Demokratycznym Komitetem Wyborczym Kobiet Polskich. Jako publicystka publikowała swoje artykuły m.in. w miesięczniku Federacja, organie Federacji Polskich Związków Obrońców Ojczyzny.

W latach 1930–1932 należała do Federacji Międzysojuszniczej Byłych Kombatantów (FIDAC[6]) – międzynarodowej organizacji powstałej po zakończeniu I wojny światowej. Jej celem było szerzenie idei braterstwa i pokoju, a także opieka nad weteranami wojennymi, wdowami i sierotami. FIDAC prowadziła również działalność propagandową wspierającą polskie dążenia niepodległościowe. Bełcikowska pracowała także w Lidze Mocarstwowego Rozwoju Polski, pełniąc funkcję sekretarki Wydziału Propagandowo-Finansowego.

Pracowała w Wydziale Prasowo-Propagandowym Światowego Związku Polaków z Zagranicy[7] oraz w Polskim Radiu, gdzie prowadziła audycje o charakterze politologicznym.

Należała do Związku Peowiaków[8], była jego reprezentantką na I Zjeździe Ogólnopolskiego Związku Peowiaków w Wilnie, który odbył się 21 listopada 1937 roku, oraz do Samopomocy Społecznej Kobiet[9], gdzie uczestniczyła w I Walnym Zjeździe Delegatek 4 października 1936 roku i pełniła funkcję sekretarki.

Była autorką opracowań o tematyce historycznej:

• Powstanie listopadowe. Zbiór pieśni i poezji poprzedzony zarysem historii powstania (1830-1930), Warszawa 1930;
• Powstanie styczniowe: zbiór pieśni i poezji poprzedzony zarysem historii powstania, Warszawa 1931;
• Powstanie kościuszkowskie. Zbiór pieśni i poezji poprzedzony zarysem historii powstania; Warszawa 1931;
• Święto 3 maja, Warszawa 1932;
• Król Jan III i odsiecz Wiednia. Opracowania (1933);
• Marszałek Piłsudski w służbie Ojczyzny Warszawa 1933;
• Niech żyje Marszałek Józef Piłsudski (1933).

^{Po lewej: Król Jan III i odsiecz Wiednia. Opracowania (1933); po prawej: Niech żyje Marszałek Józef Piłsudski (1933)}

Jako publicystka i politolożka zajmowała się związkami i organizacjami politycznymi. Przygotowywała statystyki i wykazy aktualnie działających w II Rzeczpospolitej stronnictw politycznych, także wśród młodzieży. Wydała kilkanaście pozycji, niektóre z nich opracowała z mężem Janem, starszym od niej o 24 lata – pisarzem i publicystą. Oto niektóre z opracowań:

• Ruch zawodowy w Polsce, Warszawa 1922;
• Komunizm wobec parlamentaryzmu. Przyczynki i dokumenty do dziejów komunizmu międzynarodowego i polskiego, Warszawa 1922;
• Polityczne związki młodzieży w Polsce w roku 1925. Charakterystyki, dane historyczne, programy, rezolucje, organizacje partyjne, prasa, przywódcy, Warszawa 1925;
• Stronnictwa i związki polityczne w Polsce, Warszawa 1925;
• Przewodnik praktyczny po Sejmie i Senacie Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1925;
• Stronnictwa polityczne w Polsce. Popularny przewodnik praktyczny ilustrowany 23-ema fotografiami wybitnych posłów sejmowych, Warszawa 1926;
• Walki majowe w Warszawie.11 maj – 16 maj 1926, Warszawa 1926;
• Ku czci Gabriela Narutowicza Pierwszego Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej; 16.XII.1922-16.XII.1926, Warszawa 1926, współautor Jan Bełcikowski;
• Rzeczpospolita Polska pod względem narodowościowym i wyznaniowym; Cztery wielobarwne Wykresy, obrazujące Stosunki narodowościowe i wyznaniowe w Polsce i w jej poszczególnych województwach, według powszechnego spisu ludności z Dnia 30 Września 1921 Roku, Warszawa 1926;
• Partie polityczne i związki zawodowe w Polsce wobec wyborów do Sejmu i Senatu w 1935 r., Warszawa 1935;
• Święto 6 sierpnia, Warszawa 1937;
• Polska Organizacja Wojskowa w pieśni i poezji, Warszawa 1939;
• Polska Organizacja Wojskowa. Zarys dziejów, Warszawa 1939.

^{Jeden z wykresów przygotowanych przez Alicję Bełcikowską: Rzeczpospolita Polska pod względem narodowościowym według ogólnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r.}

Alicja Bełcikowska, poza działalnością publicystyczną była też aktywna społecznie. Jako pracowniczka Polskiego Radia opłacała świadczenia na rzecz Ogólnopolskiego Obywatelskiego Komitetu Zimowej Pomocy Bezrobotnym. Wspierała też Ogólnopolski Komitet Ofiarom Powodzi. Jako stenotypistka przepisywała społecznie opracowania Komisji Naukowych Badań Ziem Wschodnich. Potwierdzenie tych działalności znajdują się w księdze prowadzonej przez nią osobiście, prezentowanej aktualnie na wystawie w Muzeum – Miejscu Pamięci Palmiry.

W 1939 roku pozostała w okupowanej Warszawie. We wrześniu została mianowana zastępcą kierownika, a następnie kierownikiem Ośrodka dla Uchodźców, założonego przez Stołeczny Komitet Samopomocy Społecznej. Ośrodek mieścił się przy ul. Marszałkowskiej 31, w siedzibie kina „Eden”, i funkcjonował do 1 października 1939 roku. W tym krótkim czasie Alicja Bełcikowska wyróżniła się jako osoba niezwykle skuteczna, zaangażowana i ofiarna w swojej działalności.

Została aresztowana przez Niemców z mężem i córką. Wszyscy zginęli w Palmirach w dniach 20-21 czerwca 1940 roku. Ich szczątków nie zidentyfikowano. Leżą jako nierozpoznane ofiary w środkowej części palmirskiego cmentarza w jednej z kwater, gdzie pochowano zamordowanych tej największej egzekucji.

Córka Alicji Bełcikowskiej zginęła w wieku 19 lat.

W 1933 roku Alicja Bełcikowska została odznaczona Medalem Niepodległości.

Opracowała: Maria Kamińska

Bibliografia:

1. S. Łoza, Czy wiesz kto to jest?, Warszawa 1938, „Monitor Polski” nr 131/1933, https://fundacja100.pl/krzyz-i-medal-niepodleglosci/lista-odznaczonych/alicja-belcikowska-z-lebensraumow [dostęp 14.08.2025]
2. Jerzy Z. Pająk, „Liga Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego wobec sporów w obozie aktywistycznym (sierpień 1915 – sierpień 1916)”, w:  Kieleckie Studia Historyczne, T. 15/1999
3. Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, „Ochotnicza Legia Kobiet w walce o niepodległość (1918-1922)”, wersja cyfrowa, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/104220,Ochotnicza-Legia-Kobiet-w-walce-o-niepodleglosc-19181922.html [dostęp 14:08.2025]
4. Mirosław Piwowarczyk, „Edukacyjny wymiar działalności Stowarzyszenia Samopomoc Społeczna Kobiet” w: „Wychowanie w Rodzinie” t. XXXI (4/2024); wersja cyfrowa: https://open.icm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/a4ddeb6d-dac8-4b9d-81a8-e86b73ab25f3/content [dostęp 14.08.2015]

---

[1] Bełcikowska była córką Maksymiliana Lebenbrauma i Zofii z Chwatów. Po ślubie z Janem Bełcikowskim przyjęła jego nazwisko. W zaświadczeniach należących do Alicji Bełcikowskiej widnieje też nazwisko w połączeniu z herbem Korczak oraz z drugim członem „Lebensbaum-Drewrnicka”. Takie nazwisko widnieje w dokumentach znajdujących się w zbiorach Muzeum – Miejsca Pamięci Palmiry. W wielu materiałach jednak, zwłaszcza internetowych, podawane jest nazwisko Lebensraum. Najpewniej błąd wynika z upowszechnionego w talach 30. XX w. rzeczownika Lebensraum, który w jęz. niemieckim oznacza przestrzeń życiową. Określenie to wykorzystywane było w ideologii nazistowskiej jako uzasadnienie niemieckiej ekspansji III Rzeszy na Wschód.

[2] Szkoła mieściła się na ul. Chmielnej 52 w Warszawie. Alicja Lebensbaumówna przeszła kurs I i II oraz otrzymała promocję na kurs następny.

[3] Cytuję za: Jerzy Z. Pająk, „Liga Kobiet Polskich Pogotowia Wojennego wobec sporów w obozie aktywistycznym (sierpień 1915 – sierpień 1916)”, w:  Kieleckie Studia Historyczne, T. 15/1999

[4] Cytuję za: Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk, „Ochotnicza Legia Kobiet w walce o niepodległość (1918-1922)”

[5] Na podstawie pisma z dn. 24.04.1927 r., kiedy siedziba Muzeum Wojska znajdowała się na ul. Podwale 15 i tworzono kolekcję muzealną.

[6] fr. Fédération interalliée des anciens combattants

[7] Związek powstał w Warszawie w 1934 r. Jego celem było utrzymanie więzi Polaków mieszkających poza granicami kraju i pozyskanie ich poparcia dla działań na rzecz państwa polskiego. Głównie chodziło o działalność propagandową i poparcie polityki rządu II RP.

[8] Związek Peowiaków – organizacja kombatancka dla byłych członków tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej, powstałej z Drużyn Strzeleckich i Związku Walki Czynnej. POW w 1914 r. uznała zwierzchnictwo Józefa Piłsudskiego. Alicja Bełcikowska całe życie pozostała wierna ideom Marszałka Józefa Piłsudskiego.

[9] Organizacja miała na celu aktywizację kobiet i przyczyniała się tym samym do budowy społeczeństwa obywatelskiego. Zob. Mirosław Piwowarczyk, „Edukacyjny wymiar działalności Stowarzyszenia Samopomoc Społeczna Kobiet” w: „Wychowanie w Rodzinie” t. XXXI (4/2024).