07.08.2025 / Aktualności, Kultura online, Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry, Palmirski Panteon

Helena Maria Jaroszewicz z domu Chełmicka

Helena Maria Jaroszewicz z domu Chełmicka (1892-1940) – działaczka niepodległościowa, polityczna i społeczna, parlamentarzystka. Została komendantką żeńskiego plutonu Związku Strzeleckiego w Krakowie w 1912 roku, a w 1914 roku zainicjowała utworzenie Oddziału Żeńskiego POW w Lublinie. W czasie I wojny światowej wykonywała zadania w Oddziale Lotnym Wojsk Polskich. W listopadzie 1918 roku brała czynny udział w rozbrajaniu Niemców na ulicach Warszawy. Posłanka na Sejm w latach 1930-1935, a od 1935 roku senatorka. Po wybuchu II wojny światowej działała w konspiracji SZP–ZWZ.

Urodziła się 17 listopada 1892 roku w majątku Dziewanowo, w gminie Rypin, na terenie dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego. W jej rodzinnie było wielu zaangażowanych ziemian – uczestników powstań narodowych i organizatorów lokalnego życia społecznego.[1]

Ukończyła Gimnazjum Żeńskie im. Antoniny Walickiej w Warszawie.[2] Maturę zdała eksternistycznie w Rydze. W wieku 18 lat była delegatką warszawskich szkół średnich na Zjazd Grunwaldzki w Krakowie. Odsłonięcie pomnika, ufundowanego przez Jana Paderewskiego, w 500-lecie bitwy pod Grunwaldem było wówczas wielkim wydarzeniem i miało zapewne wpływ na jej dalsze zaangażowanie w działalność niepodległościową.

Helena Chełmicka podjęła studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Studiowała w latach 1912-1914. W tym okresie aktywnie zaangażowała się w działalność Organizacji Młodzieży Postępowo-Niepodległościowej „Promień” oraz „Skarb i Wojsko”. Wstąpiła do PPS i w szeregi powstających Oddziałów Żeńskich Związku Strzeleckiego w Krakowie i została komendantką I plutonu.

Działalność ta była powodem pierwszego aresztowania przez władze rosyjskie. Przez nieco ponad pół roku była więziona na Pawiaku.[3]

Po wybuchu I wojny światowej wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej.[4] Współpracowała z bojowcami z Oddziału Wywiadowczego I Brygady Legionów, którzy w Warszawie zorganizowali pion dywersyjny POW – Oddział Lotny Wojsk Polskich. Oddział ten został sprawnie przeniesiony do Lublina, głównie dzięki oddelegowaniu do tego zadania Heleny Marii Chełmickiej ps. „Halina”.[5]

Jej aktywność, przejawiająca się w utworzeniu żeńskiego oddziału POW w Lublinie, ale też działania dywersyjne lubelskiego Oddziału Lotnego POW były na tyle widoczne i szkodliwe dla zaborcy, że groziło jej aresztowanie.[6] Ostatecznie Halina go nie uniknęła. Skierowana do zadań kurierki w Warszawie, wpadła w zasadzkę. Została aresztowana i osadzona na Pawiaku, zaś w lipcu 1915 roku przewieziona do Moskwy i umieszczona w więzieniu na Butyrkach.

Zwolniona za kaucją,[7] przebywała w sanatorium w Petersburgu, ale pod nadzorem policji, z zakazem opuszczania Rosji. Trzykrotnie podejmowała próbę ucieczki: w czasie transportu więźniów z Warszawy do Moskwy – w okolicach Lidy (1915), podczas pobytu w Petersburgu – do Finlandii i do Szwecji (1916). Ta ostatnia próba była skuteczna.[8]

Celem ucieczki było złożenie Józefowi Piłsudskiemu raportu o działalności POW w Rosji i kontynuowanie działalności konspiracyjnej. Z Zakopanego, gdzie spotkała się z Piłsudskim, przybyła do Warszawy. Została oddelegowana do działalności w Komendzie POW. W tym okresie podjęła aktywność w Pogotowiu Bojowym PPS oraz Milicji Ludowej PPS.[9] Jednym z jej zadań było przygotowanie ułatwienia ucieczki Piłsudskiego z Magdeburga, która jednak nie doszła do skutku. Była też główną organizatorką zamachu na szefa niemieckiej tajnej policji w Warszawie – Ericha Schulzego. Zamach wykonano 1 października 1918 roku przed bramą domu na ul. Smolnej 11.   

^{Informacja z „Gazety Lwowskiej” wyd. 2 września 1934, o pogrzebie męża Heleny Jaroszewicz, Jagiellońska Bibliotek Cyfrowa}

W latach 1919-1921 była sekretarką generalną Zarządu Stronnictwa Ludowego, weszła też w skład Zarządu Związku Robotników Rolnych. Organizowała kursy edukacyjne dla dorosłych. Wykładała na nich „Naukę o Polsce”.

Po ślubie z Tadeuszem Jaroszewiczem i narodzinach dzieci, syna Jana w1920 roku[10] i córki Marii Ewy w 1923 roku[11], Helena Chełmicka- Jaroszewicz angażowała się w zakładanie Kół Rodzin Wojskowych.[12] Zajmowała się tematyką związaną z opieką nad matką i dzieckiem.

W związku z pracą męża, który zajmował eksponowane stanowiska w Wojsku Polskim[13], od 1930 roku w randze podpułkownika, rodzina zmieniała miejsca zamieszkania. W latach 1922-1925 zamieszkała w Grudziądzu, gdzie Tadeusz Jaroszewicz wykładał w Centrum Wyszkolenia Kawalerii. W Grudziądzu współtworzyła Koło Towarzystwa Krajoznawczego i Kursy dla Dorosłych. Po przeprowadzce do Ostrołęki również założyła Koło Rodziny Wojskowej. W latach 1922 – 1933 działała we władzach wielu stowarzyszeń: Rodziny Wojskowej, Polskiego Białego Krzyża[14], Związku Strzeleckiego, Komitetu Społecznego Rady Szkolnej.

Od 1928 roku była kierowniczką Wydziału Opieki nad Matką i Dzieckiem. Została też wiceprzewodniczącą Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet. Brała udział w międzynarodowych konferencjach, m.in. w Genewie (jako wiceprzewodnicząca Kongresu Kolonii Letnich w Genewie), czy w Bukareszcie (Konferencja Unii Międzyparlamentarnej). Została też wybrana do Międzynarodowej Rady ds. Kolonii Letnich, która działała w Paryżu. W czasie pełnienia przez męża służby dyplomatycznej w Finlandii i potem w Egipcie, wygłaszała referaty na temat ruchu kobiecego, spraw socjalnych i opieki społecznej, czy zagadnień ustrojowych w Polsce.

Działała w sztabie Komitetu Wyborczego Organizacji Kobiecych i z tego komitetu, z listy BBWR[15], została wybrana w 1930 roku do Sejmu z Lublina.  

^{Ulotka wyborcza z fotografią Haliny Jaroszewiczowej, autorka: Maria Ewa Zielińska, wytwórnia: Druk Artystyczny w Siedlcach, między 1918 a 1939, Siedlce, zbiory Muzeum Warszawy}

Pracowała w kilku komisjach sejmowych: Komisji Opieki Społecznej, jako jej wiceprzewodnicząca, Komisji Spraw Zagranicznych, pełniła również funkcję sekretarza Prezydium Sejmu. W następnych wyborach uzyskała mandat do Senatu (1935 -1938) i podobnie, jak w Sejmie, pracowała w tych samych komisjach oraz została sekretarzem Prezydium Senatu.

Po wybuchu II wojny światowej, w pierwszych tygodniach okupacji niemieckiej, podjęła działalność konspiracyjną w Służbie Zwycięstwu Polski – Związku Walki Zbrojnej. Działała pod pseudonimami „Halszka” i „Halina”.

Została aresztowana 15 kwietnia 1940 roku. Zginęła rozstrzelana w największej egzekucji w Palmirach 21 czerwca 1940 roku. Spoczywa w środkowej części palmirskiego cmentarza, w kwaterze XVII. 

Helena Maria Jaroszewicz została odznaczona Krzyżem Walecznych za zasługi dla Ojczyzny w szeregach POW (1922),  Krzyżem Srebrnym Virtuti Militari dekretem Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza z dn. 17 maja 1922 roku, Krzyżem Niepodległości z Mieczami (1931).

Opracowała: Maria Kamińska

Bibliografia:

1. Halina Chełmicka, Prace oddziału Lotnego WP, Fragmenty wspomnień, „Do Polski!”, w: Kobiety Niepodległości. Wspomnienia z lat 1910-1918, wstęp i oprac. Kamil Piskała, Marta Sikorska-Kowalska, Warszawa 2019  s. 345-376
2. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa: https://kpbc.umk.pl/Content/181494/PDF/Chelmicka_3043_WSK.pdf [dostęp 05.08.2025]
3. Anna Kondek-Dyoniziak, „Halina Jaroszewicz – kurierka, parlamentarzystka, działaczka społeczna, ofiara Palmir”, https://dzieje.pl/wiadomosci/halina-jaroszewicz-kurierka-parlamentarzystka-dzialaczka-spoleczna-ofiara-palmir [dostęp 05.08.2025]
4. http://www.chelmicki.com.pl/biogrramy.htm#Helena_Maria [dostęp 06.08.2025]
5. Hanna Zofia Etemadi, Kobieta walcząca. Senator Helena Jaroszewicz, 2015 – reportaż filmowy

Zdjęcie główne: Fotografia portretowa Heleny Marii Jaroszewicz, wytwórnia: Fotograf M. Ferszt Warszawa, przed 1939, Warszawa, Muzeum Warszawy

---

[1] Była córką Ludwika Bolesława i Eleonory z Karwowskich. Interesujące życiorysy członków ziemiańskiego rodu Chełmickich publikowane są na stronie: www.chelmicki.com.pl.

[2] Szkoła znajdowała się na ul. Kruczej 44.

[3] Była więziona od grudnia 1913 do lipca 1914 roku. Aresztowanie nastąpiło podczas próby przekroczenia granicy rosyjskiej w celu przewiezienia kwitariuszy „Skarbu i Wojska”. Została zwolniona za kaucją i wróciła do domu rodzinnego w Dziewanowie, gdzie zastał ją wybuch I wojny światowej.

[4] Wstępując do POW przyjęła pseudonim „Halina”. Imienia tego używała także po odzyskaniu niepodległości.

[5] Współpracowała wtedy m.in. z Kazimierzem Bagińskim, z którym działała wcześniej w POW. W Lublinie mieszkała jej stryjeczna siostra, również zaangażowana w działania konspiracyjnie.

[6] W swoich wspomnieniach opisuje cel działalności Oddziału Lotnego Wojsk Polskich oraz udział w nim kobiet. Jednostka zajmowała się głównie działalnością dywersyjną na tyłach nieprzyjaciela, była najbardziej tajnym działem konspiracyjnym pracy wojskowej. Dowody jego działalności (raporty, plany, rozkazy) zazwyczaj niszczono. Oddział liczył około trzydziestu kobiet.

„(…) z tych jednak zaledwie dziesięć jest bliżej wtajemniczonych co do istnienia bojowej działalności Oddziału Lotnego. Są to przeważnie członkinie żeńskiego oddziału POW.” – pisała.

„Do obowiązków naszych należało: przewożenie i ukrywanie materiałów wybuchowych i broni, wyszukiwanie mieszkań na składy i zebrania, schronienie dla członków Oddziału, przygotowywanie środowiskowe w różnych miejscowościach, gdzie miała być przeprowadzona akcja, służba wywiadowczo-kurierska, sanitarna, praca w laboratorium. Wszystkie te obowiązki wymagały zerwania z dawnym trybem życia tj. pracą zawodową i domem rodzinnym; pochłaniały je do tego stopnia, że trzeba było poświęcić nieraz po kilkanaście godzin na dobę, nie spać po parę dni z rzędu. Pracując w tych warunkach, nigdy żadna z kobiet nie uskarżała się i nie porzuciła pracy dobrowolnie, żadna tez nie otrzymała nagany za niesumienność, czy opieszałość.”

[7] Pomógł jej polityk, minister Aleksander Lednicki.

[8] Helena Chełmicka szczegółowy opis ucieczki opisała barwnie we wspomnieniach zatytułowanych „Do Polski!”.

[9] Od jesieni 1918 roku zastępcą szefa sztabu Komendy Głównej Milicji Ludowej PPS został Tadeusz Jaroszewicz, którego Helena Maria Chełmicka poślubiła w 1919 roku.

[10] Jan został ciężko ranny w kampanii wrześniowej 1939 roku. Walczył potem jako żołnierz ZWZ AK. Zginął w akcji dywersyjnej pod Słonimiem, przeprowadzonej przez organizację „Wachlarz”, 15 lipca 1942 roku (w wieku 22 lat).

[11] Maria Ewa działała w konspiracji i była żołnierzem ZWZ AK. Brała udział w powstaniu warszawskim. Przeżyła wojnę.

[12] Organizacja kobieca Rodzina Wojskowa powołana została przez Józefa Piłsudskiego w 1925 roku w celu integracji i aktywizacji matek i córek żołnierzy przez podejmowanie działań na rzecz obywatelskiego wychowania dzieci i młodzieży w szkołach i przedszkolach. Do jej zadań należało udzielanie pomocy potrzebującym, działalność kulturalna i oświatowa, także prowadziła kursy obronne w latach 30. Działała w dziesięciu wydziałach. Chełmicka była szefową jednego z nich – Opieki nad Dzieckiem. Honorową przewodniczącą Rodziny Wojskowej była Aleksandra Piłsudska.

[13] W latach 1925-1927 był adiutantem gen. Gustawa Orlicz-Dreszera, pracował w Generalnym Inspektoracie Sił Zbrojnych, a w latach 30-tych pełnił funkcje dyplomatyczne w Finlandii, Szwecji, Egipcie. Zmarł w 1934 roku.

[14] Polski Biały Krzyż powstał w 1918 roku w USA, dzięki staraniom Heleny Paderewskiej. Była to cywilna organizacja paramilitarna, powołana w celu niesienia pomocy ofiarom wojny oraz rozbudzania postaw patriotycznych przez kulturę i oświatę wśród żołnierzy polskich służących w armiach zaborczych na frontach I wojny światowej, a po jej zakończeniu wśród żołnierzy Wojska Polskiego. Organizacja została rozwiązana w 1946 roku.

[15] Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem.