18.08.2025 / Aktualności, Działalność naukowa, Korczakianum
(NIE)PISANE PRAWA DZIECI. Sprawczość prawna młodych
Dziecko, w zależności od swego wieku, rozwoju umysłowego i doświadczenia, ma pewne swoiste prawa, niewygodne dla dorosłych, i – z tego powodu – najczęściej przez nich nieuznawane.
Korczak w: CIESIELSKA, M. (2020). [Janusz Korczak] Prawa dziecka jako jednostki, opracowała Marta Ciesielska. Przegląd Krytyczny, 2(1), 121–130. https://doi.org/10.14746/pk.2020.2.1.08
(NIE)PISANE PRAWA DZIECI
Konferencja 13-14 listopada 2025 roku.
Na wiele lat przed ogłoszeniem tzw. deklaracji genewskiej będącej pierwszą europejską próbą sformułowania praw dziecka jako obywatela własnego kraju, ale i świata, Janusz Korczak/Henryk Goldszmit włączył się w debatę nad ich ukonstytuowaniem. Podczas gdy ówczesne propozycje miały przede wszystkim chronić dzieci ze względu na ich interesy, Korczak kładł nacisk na to, aby były one podmiotami prawa.
Jego autorską interpretację „naturalnych” praw dziecka przedstawia konspekt z 1928 roku, obejmujący:
- Prawo dziecka do warunków sprzyjających wzrastaniu i rozwojowi;
- Prawo dziecka do swobodnego poznawania;
- Prawo dziecka do pracy nad sobą;
- Prawo dziecka do pełnego obywatelstwa we własnym świecie;
- Prawa dziecka do uznawania jego niedoświadczenia i słabości;
- Prawa dziecka do radości i rozrywki;
- Prawo dziecka do demokratyzacji wychowania, a także inna propozycja z 1918 i z 1929 roku, gdzie mowa o:
- Prawie dziecka do śmierci;
- Prawie dziecka do dnia dzisiejszego;
- Prawie dziecka, by było tym, czym jest;
- Prawie dziecka do wypowiadania swych myśli, czynnego udziału w naszym o nim rozważaniach i wyrokach.
Korczaka interesowały nie tylko legislacje tworzone przez organizacje międzynarodowe, państwa oraz pojedyncze instytucje.
Był zafascynowany tym, co Leon Petrażycki określał mianem „prawa żywego”: oddolnie tworzonymi, często niesformalizowanymi i niepisanymi regułami funkcjonowania jednostek i społeczności.
Analizował dziecięce, samodzielnie wytwarzane teorie i praktyki „sprawiedliwości”, „krzywdy”, „zadośćuczynienia”. W jego ujęciu dziecko miało zostać zaproszone do stanowienia, przestrzegania i rozwijania porządku prawnego, a co za tym idzie – obywatelskiego.
Prawo, zdaniem Korczaka, nie było jedynie narzędziem ochrony interesów jednostki. Dostrzegł on, że w sytuacji bezładu, nieporządku, anarchii i bezprawia najbardziej pokrzywdzeni są ci, którzy często najowocniej przyczyniają się do dobra wspólnego: ludzie pracowici, „cisi”, dobrzy i sumienni. Dlatego prawo pozwala nie tylko chronić jednostkę, ale zadbać o harmonijne funkcjonowanie całej społeczności. Jego stanowienie i doskonalenie wymagają jednak demokratycznych procedur, transparencji. Wymaga też wspólnej debaty i poczucia współodpowiedzialności za świat, którego nie wolno zostawiać takim, jakim jest.
Skupienie się na odpowiedzialności państw, instytucji i procedurach prawnych w dyskusjach o prawach dziecka jest istotne. Jednakże może pozbawiać owe prawa realnego kontekstu i znacząco utrudniać ich (re)interpretację, uwzględniającą specyfikę uwarunkowań i czynników środowiskowych. Mamy też poczucie, że zbyt często debata skupia się na technicznych aspektach wdrażania praw dziecka, pomijając ich znaczenie i relację z dziećmi jako posiadaczami praw tu i teraz.
Główne pytania konferencji
Dlatego chcemy zastanowić się nad statusem dziecka jako prawodawcy; aktywnie partycypującego, sprawczego podmiotu działającego w swoich sprawach. Chcemy przedyskutować prawa, które tworzą językowe zbiory pojęć, schematów, działań i technik, z których dzieci same mogą korzystać, aby wspierać siebie i innych. Interesuje nas nie tylko zalegalizowany przez dorosłych wkład dziecka w porządek publiczny i różne formy samostanowienia młodych (rady młodzieżowe i dziecięce, samorządy szkolne, budżety partycypacyjne, samorzecznictwo młodych), ale także to, za pomocą jakich form i treści edukuje się i wychowuje dzieci do określonej kultury prawnej i określonych sposobów myślenia o prawie, praworządności, dobru wspólnym i sprawiedliwości.
Główne pytania wokół których chcemy się spotkać to:
- co młodzi myślą o prawie i sferze publicznej (państwie, rządzie, samorządzie sądownictwie, legislacji)?
- w jaki sposób – na mocy niepisanych praw zwyczajowych i różnych, oddolnie, spontanicznie tworzonych reguł starają się organizować własne życie i życie własnej społeczności?
- jak postrzegają i odczuwają działania sprawiedliwe i niesprawiedliwe?
- w jaki sposób starają się reagować na narzucane im reguły społecznego funkcjonowania i negocjować w ustalonych przez dorosłych porządkach miejsce dla siebie?
- w jaki sposób wychowuje się współcześnie i jak wychowywało się dzieci i młodzież do określonej kultury prawnej, jak opowiada się im o sprawiedliwości i samorządności i jakie są tego kulturowe, polityczne i społeczne motywy?
- jakie są kulturowe, społeczne, historyczne i polityczne uwarunkowania myślenia o prawach dzieci?
- dlaczego dzieci częściej są definiowane jako przedmioty, a nie podmioty prawa i co to mówi zarówno o naszych definicjach prawa, jak i naszych definicjach dzieciństwa?
Jakie warunki muszą zostać spełnione, aby prawa dzieci nabrały znaczenia i aby same dzieci mogły je uznawać zarówno teraz, jak i w przyszłości?
Informacje praktyczne
Konferencja odbędzie się 13-14 listopada 2025 roku w Warszawie.
Dla kogo: przedstawicieli i przedstawicielek prawa, historii, socjologii, antropologii, kulturoznawstwa, pedagogiki i filozofii oraz językoznawstwa i nauk o ziemi oraz praktyków i praktyczek; edukatorów i aktywistek zajmujących się prawami dziecka oraz edukacją obywatelską, a także rozwojem społeczeństwa obywatelskiego wśród młodych.
Zgłoszenia wystąpień w postaci abstraktów (do 300 słów) wraz z krótkimi biogramami ich Autorów i Autorek (do 250 słów) przyjmujemy do 30 września 2025 roku na adres: dzieciece.autobiografie@gmail.com.
O zakwalifikowaniu na konferencję poinformujemy do 15 października 2025 roku.
Organizatorzy:
Korczakianum Pracownia Naukowa Muzeum Warszawy
Instytut Kultury Polskiej UW
Wydział Pedagogiczny UW
Adres:
Muzeum Warszawskiej Pragi, oddział Muzeum Warszawy
Ul. Targowa 50/52, Warszawa
