12.12.2025 / Aktualności, Seria Plany Warszawy, Wydawnictwa
Plan Warszawy 1942–1944
Siódmy tom serii PLANY WARSZAWY – Plan Warszawy 1942–1944. Stadtplan Warschau. Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau pod redakcją merytoryczną dr. Pawła E. Weszpińskiego.
Seria PLANY WARSZAWY gromadzi kartograficzne dzieła ze zbiorów Muzeum Warszawy i pozwala śledzić rozwój przestrzenny miasta. Każdy tom zawiera plan w skali oryginalnej, jego szczegółową analizę oraz szkic historyczny.
Najnowsza część poświęcona jest jednemu z kluczowych planów z okresu okupacji niemieckiej – Stadtplan Warschau. Analiza kartograficzna została uzupełniona o esej prof. Jacka Leociaka, w którym autor przedstawia obraz Warszawy tego czasu z perspektywy historycznej i antropologicznej. W kolekcjonerskim wydaniu znalazły się również reprinty dwóch wersji planu, broszura ze spisem oznaczonych ulic i placów oraz edycja planu z naniesioną współczesną siatką ulic z 2025 roku.
Warszawa okupacyjna w różnych ujęciach
Wprowadzenie prof. Jacka Leociaka ukazuje topografię miasta w latach okupacji niemieckiej (1939–1945) oraz doświadczenia jego mieszkańców. Autor sięga do pamiętników i relacji, prasy, materiałów konspiracyjnych oraz oficjalnych rozporządzeń i raportów. Przedstawia Warszawę jako przestrzeń podzieloną, widzianą równolegle oczami Polaków, Żydów i Niemców.
Analiza kartograficzna
Główna część tomu autorstwa dr. Pawła E. Weszpińskiego opisuje historię planu przygotowanego przez niemiecki Wojskowy Urząd Kartografii i Pomiarów (Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau) w latach 1942–1944, którego korzenie sięgają przedwojennej urzędowej kartografii miejskiej. Omówione zostały również kluczowe elementy wybranych edycji planu: legenda, kolorystyka, układ ulic, oznaczenia zabudowy, rzeźba terenu i zmiany w nazewnictwie, odzwierciedlające opresyjne działania okupanta.
Podstawą do opracowania Stadtplan Warschau był plan miasta wydany w lipcu 1939 roku przez Zarząd Miejski, który przeskalowano z 1:10 000 do 1:20 000. Treść topograficzną zaktualizowano na podstawie okupacyjnych zdjęć lotniczych i pomiarów terenowych.
Jak zauważa dr Paweł E. Weszpiński, paradoksalnie właśnie okupacyjne władze niemieckie – odpowiedzialne za późniejsze zniszczenie Warszawy – stworzyły pierwszy plan oddający rzeczywistą topografię miasta ukształtowanego pod koniec lat 30.
Zmiany nazw jako element opresji
Stadtplan Warschau dokumentuje również proces germanizacji poprzez liczne zmiany nazw ulic. Okupanci tłumaczyli istniejące nazwy, wprowadzali nowe lub przywracali te sprzed 1918 roku, a także usuwali patronów niepodległościowych. W 1942 roku zmieniono 96 nazw, a w 1943 roku już 166 – czyli 13% wszystkich nazw ulic, placów, mostów i parków widocznych na planie.
Do kupienia online i w księgarniach Muzeum Warszawy.
Seria PLANY WARSZAWY, tom VII:
Jacek Leociak, Paweł E. Weszpiński
KRIEGS-KARTEN UND VERMESSUNGSAMT WARSCHAU
Plan Warszawy 1942–1944
Stadtplan Warschau
Ze zbiorów kartograficznych Muzeum Warszawy
Pod redakcją merytoryczną dr. Pawła E. Weszpińskiego
Projekt graficzny: Anna Piwowar
Redaktorki prowadzące tomu: Julia Odnous-Pawlińska, Małgorzata Makowska
W skład publikacji wchodzą:
- KSIĄŻKA Jacek Leociak, Paweł E. Weszpiński, Plan Warszawy 1942–1944. Stadtplan Warschau. Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau. Ze zbiorów kartograficznych Muzeum Warszawy;
- REPRINT I (PLAN) Stadtplan Warschau w skali 1 : 20 000 z sierpnia 1942 roku, oprac. i druk Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau;
- REPRINT II (PLAN) Stadtplan Warschau w skali 1 : 20 000 z czerwca 1943 roku, oprac. i druk Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau;
- OPRACOWANIE (PLAN) Kalibracja Stadtplan Warschau opracowanego przez Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau w sierpniu 1942 roku i współczesnych danych kartograficznych z 2025 roku, oprac. Witold Pietrusiewicz;
- BROSZURA Spis ulic i placów na Stadtplan Warschau opracowanym przez Kriegs-Karten und Vermessungsamt Warschau – edycje z sierpnia 1942 i czerwca 1943 roku, oprac. Paweł E. Weszpiński, współpraca: Małgorzata Makowska, Julia Odnous-Pawlińska.
AUTORZY
dr Paweł E. Weszpiński – geograf, kartograf, kustosz Muzeum Warszawy, badacz dziejów kartografii warszawskiej i dawnych planów miasta, członek Zespołu Historii Kartografii PAN.
prof. dr hab. Jacek Leociak – kierownik Zakładu Badań nad Literaturą Zagłady IBL PAN, specjalizuje się w historii Muranowa, getta warszawskiego i doświadczeniu Zagłady.
Publikację wydano z finansowym wsparciem Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Herausgegeben mit finanzieller Unterstützung der Stiftung für deutsch-polnische Zusammenarbeit.
