Stefan Aleksander Okrzeja

Robotnik, bojowiec PPS (pseudonim „Witold”, „Ernest”), symbol walki z carskim zaborcą na początku XX wieku. Swoje krótkie, burzliwe życie spędził na Pradze i Kamionku.

Stefan Okrzeja (1886-1905) urodził się w miejscowości Dębe Wielkie (ob. pow. miński) w rodzinie robotniczej.

Na Pradze i Kamionku

Wkrótce po tym jak przyszedł na świat, cała rodzina przeniosła się do Warszawy, na prawy brzeg Wisły. Działo się to w momencie, kiedy robotnicy z całej Polski zmierzali do miast, a Praga, ze swoją infrastrukturą kolejową i rodzącym się przemysłem, była jednym z kluczowych celów emigracji zarobkowej. Ojciec Stefana, dróżnik kolejowy, zdecydował, że rodzina osiedli się przy ówczesnej ulicy Wołowej (obecnie ulica Targowa), w pobliżu dawnego Dworca Terespolskiego (potem Wschodniego).

Stefan Okrzeja ukończył dwa lata szkoły miejskiej, w której miał opinię utalentowanego ucznia. Wykazał się umiejętnościami rysunku i malarstwa, co okazało się wkrótce przydatne. Gdy sytuacja materialna zmusiła rodzinę do wysłania dwunastoletniego syna do pracy, zatrudnił się w praskich zakładach „Labor” przy ulicy Ząbkowskiej 50, produkujących naczynia emaliowane. Okrzeja zajmował się tam malowaniem kwiecistych wzorów na garnkach, misach i kubkach wytwarzanych przez fabrykę.

W wyniku konfliktu z majstrem w „Laborze”, Okrzeja musiał zmienić pracę. Uzyskał zatrudnienie jako robotnik w konkurencyjnych zakładach „Wulkan”. Mimo ciężkiej, wielogodzinnej pracy, znajdował czas na samokształcenie.

Polska Partia Socjalistyczna

Stefan Okrzeja prawdopodobnie zapoznał się z ideami Polskiej Partii Socjalistycznej właśnie w fabryce na Pradze, gdzie partia aktywnie prowadziła agitację poprzez ulotki rozpowszechniane wśród pracowników. Młody Stefan wstąpił do Organizacji Bojowej PPS i zaczął angażować się w walkę o niepodległość Polski i socjalizm.

*^{Proklamowanie Królestwa dnia 5 listopada 1916 roku, ze zbiorów Biblioteki Narodowej}*

Okrzeja od 1904 roku uczestniczył w licznych demonstracjach warszawskich robotników, często jako chorąży sztandaru. Była to niebezpieczna funkcja, bo carscy policjanci i kozacy starali się jak najszybciej dotrzeć do osoby trzymającej flagę i ją zabić. Szczególnie okrutnym i znienawidzonym przez mieszkańców Warszawy był oberpolicmajster Karl Nolken, który nakazał podwładnym krwawo stłumić strajk generalny w styczniu 1905 roku.

Akcja Organizacji Bojowej PPS

26 marca 1905 roku Stefan Okrzeja wraz ze współtowarzyszami z Organizacji Bojowej PPS przypuścił zamach na Nolkena, przynosząc do VII cyrkułu policji przy ul. Wileńskiej ręcznie wykonaną bombę. Akcja nie udała się, a Okrzeja został pojmany przez carskie władze. Tak jak rok wcześniej inny bojowiec Marcin Kasprzak, Stefan Okrzeja stanął przed sądem wojskowym, a nie cywilnym. Był to zabieg władz mający na celu zwiększenie wymiaru kary i zastraszenie społeczeństwa.

Mowa obronna Okrzei zrobiła ogromne wrażenie na zgromadzonych. Oskarżony nie zaprzeczał swoim czynom – uznał je za akt sprzeciwu wobec opresji carskiego zaborcy:

„Kto nie był wówczas na ulicy, kto nie widział i nie słyszał tego, co się tam działo, ten o tym sądzić nie może. Wszystkie okrucieństwa wojny stosowano do bezbronnych robotników, walczących w imię społecznych, ekonomicznych i politycznych ideałów ludzkości.”

Sędziowie skazali Stefana Okrzeję na śmierć, ale wnieśli o złagodzenie kary. Jednak generał-gubernator, sam ukrywający się w twierdzy modlińskiej ze strachu o swoje życie, odmówił. Okrzeja nie zgodził się wnioskować do cara o łaskę, gdyż nie uznawał władzy carskiej.

*^{Stefan Okrzeja, Cześć Męczennikom, 1905, pocztówka ze zbiorów Biblioteki Narodowej}*

Stefan Aleksander Okrzeja, dziewiętnastolatek z Pragi, został powieszony na stoku warszawskiej Cytadeli 21 lipca 1905 roku bez powiadomienia rodziny i bliskich. Odmówiono nawet udziału obrońcy w egzekucji. Ostatnie słowa młodego praskiego rewolucjonisty miały brzmieć:

„Niech żyje socjalizm! Precz z caratem!”

Rodzina Stefana Okrzei

Stefan Okrzeja miał siedmioro rodzeństwa. Aktywną działaczką PPS była także jego młodsza siostra Jadwiga Strzelbiecka. Brat Władysław zginął walcząc w wojnie polsko-bolszewickiej, bracia Michał i Stefan polegli we wrześniu 1939 roku, a kolejny brat – Wacław – walczył w powstaniu warszawskim, na Powiślu.

Opracował: Jakub Żabiński-Sikorski

Zdjęcie główne: Portret Stefana Okrzei, ze zbiorów Biblioteki Narodowej