Ninel Kameraz-Kos

Ninel Kameraz-Kos (1937-2011) – malarka, gospodyni salonu artystycznego, badaczka obyczajów żydowskich, wieloletnia pracowniczka Działu Dokumentacji Zabytków Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie, mieszkanka Pragi.

Dzieciństwo spędziła w Moskwie. Jej rodzicami byli: Bejla z d. Chodosz i Chaskiel Hersz Kameraz. W 1945 roku rodzina przyjechała do Warszawy i zamieszkała przy ul. Jagiellońskiej 28, w budynku dawnych instytucji opiekuńczych Warszawskiej Gminy Żydowskiej (dziś siedziba Teatru Baj). Ninel ukończyła Wydział Elektroniki Politechniki Wrocławskiej, potem pracowała jako inżynier w Instytucie Tele- i Radio Technicznym oraz Instytucie Maszyn Matematycznych. Poszukiwała jednak własnej drogi.

Salon artystyczny

W mieszkaniu Ninel i Bohdana Kosów na Pradze w latach 70. i 80. XX wieku działał nieformalny salon artystyczny. Gromadził grono przyjaciół – ludzi teatru, literatury, sztuki. W tym czasie „Jagiellońska” zaistniała jako niezwykły adres na mapie kulturalnej Warszawy, miejsce niezależnych działań artystycznych i artystycznej wolności. Wydawano własne czasopismo „Łono”, które miało niszowy nakład 10 egzemplarzy. W latach 80. XX wieku Jagiellońska stała się salonem warszawskiego podziemia, gdzie uruchomiono także konspiracyjne wydawnictwo „Los”, drukując pozycje tzw. drugiego obiegu.

Ninel była duszą spotkań, skupiała wokół siebie ludzi, prowadziła intelektualne dyskusje, inspirowała artystyczne działania.

Ninel była bardzo gościnna i jej dom był otwarty w pełnym tego słowa znaczeniu. Nigdy nie zamykała drzwi na klucz. Po co? Przecież wokół są sami przyjaciele. Z otwartym sercem czekała na gości, a jedzenie dzieliła na możliwie najwięcej części, niezależnie od tego, ile osób się spodziewała. Bała się, że dla kogoś mogłoby zabraknąć. Wyznawała zasadę, zgodną z filozofią Alberta Schweitzera, że jeśli się coś dzieli, to, zawsze się mnoży – wspominała Urszula Fuks.

Badaczka obyczajów żydowskich

Jej powołaniem okazała się praca w Żydowskim Instytucie Historycznym im. Emanuela Ringelbluma. Przez wiele lat pracowała w Dziale Dokumentacji Zabytków. Wychowana w świeckiej lewicowej rodzinie, jako dorosła osoba odkryła tradycję żydowską. Napisana przez Ninel Kameraz-Kos książka „Święta i obyczaje żydowskie” doczekała się ośmiu wznowień i tłumaczenia na język hebrajski.

Malarka

Malowała, tworzyła srebrną biżuterię. Jako malarka nieprofesjonalna była stypendystką znanego dziennikarza i kolekcjonera sztuki, Ludwiga Zimerera.

Wytworzyła swój niepowtarzalny styl obrazów delikatnych, kruchych i zastygłych jednocześnie w jakimś oczekiwaniu, przeczuciu – pisali o jej malarstwie Ewa i Wojciech Brojerowie.

Malowała surrealistyczne krajobrazy, drzewa ze smutnymi ptakami, dziwne zwierzęta o wielkich oczach, drapieżne rosiczki. Inspirowały ją sny, natura, świat żydowskich tradycji. Przez melancholię i niepokój przebijała kobiecość, doświadczenie pełni życia.

Swoimi obrazami obdarowywała hojnie przyjaciół. W 1993 roku pokazała je na wystawie w Tykocinie, który był dla niej miejscem magicznym.

Do końca życia mieszkała na Pradze, w domu przy ul. Jagiellońskiej.

^{Film o Ninel Kameraz-Kos – malarce, badaczce tradycji i obyczajów Żydów polskich.}

Koncepcja i scenariusz: Jolanta Wiśniewska

Współpraca scenariuszowa: Krzysztof Gajewski

Zdjęcia, dźwięk, montaż: Krzysztof Gajewski

W filmie wykorzystano fotografie Krzysztofa Zamłyńskiego, wykonane podczas spotkań przy Jagiellońskiej 28, udostępnione przez Annę Zamłyńską, fotografie ze zbiorów rodzinnych Bohdana, Łukasza i Mateusza Kosów, a także materiały z kolekcji Polona.pl – Biblioteka Narodowa.

Bohaterka wystawy „Prawobrzeżne”

Ninel Kameraz-Kos była jedną z bohaterek wystawy w Muzeum Warszawskiej Pragi „Prawobrzeżne” (22 listopada 2023 roku – 21 lipca 2024 roku).

*^{Widok wystawy „Prawobrzeżne” w Muzeum Warszawskiej Pragi, fot. T. Kaczor}*

Wystawa opowiadała o dziewięciu kobietach związanych z prawobrzeżną Warszawą, które łączyła ambicja, determinacja i chęć dokonywania zmian – i we własnych życiorysach, i w otaczającym je świecie. Miały różne zajęcia i cele, stawały przed innymi wyzwaniami. Były niezależne, zdeterminowane i zaangażowane w pomoc innym, przetarły szlaki dla wielu kobiet. Przeczytaj więcej o wystawie.

14 czerwca 2025 roku jej gwiazda została odsłonięta na ulicy Stalowej.

Opracowała: Jolanta Wiśniewska

Zdjęcie główne: Ninel Kameraz-Kos, l. 70 XX w., fot. K. Zamłyński, wł. B. Kos

Fotografie ze zbiorów rodzinnych Bohdana Kosa i Łukasza Kosa.

Dowiedz się więcej:

Wspomnienie o Ninel Kameraz-Kos, [w:] Żydowski Instytut Historyczny [online] [dostęp 2024-05-15]

Hanna Krall, Dowody na istnienie (rozdział Drzewo, część 3, s. 41–42), Poznań 1995

Projekt „Prawobrzeżni” Muzeum Warszawskiej Pragi, oddziału Muzeum Warszawy, jest realizowany dzięki wsparciu finansowemu Miasta Stołecznego Warszawy w ramach gminnych programów rewitalizacyjnych.

Koordynacja projektu: Jolanta Wiśniewska