Binem Heller (1908–1998)

Był jednym z najbardziej znanych i popularnych poetów języka jidysz.

Urodził się na warszawskim Muranowie, w ubogiej rodzinie. Mając lat czternaście został rękawicznikiem, by pomóc rodzicom. Przez dwa, a może cztery lata mieszkał z rodziną na warszawskiej Pradze, przy ulicy Ząbkowskiej.

W latach 1937-1939 przebywał we Francji i w Belgii, jednak wrócił do Warszawy. Dopiero po kapitulacji stolicy uciekł do Białegostoku, gdzie publikował w gazecie „Bialistoker Sztern” (Białostocka gwiazda). W 1940 roku opublikował w Mińsku swój pierwszy tomik poezji pt. „Lider”. Po napaści Hitlera na ZSRS ewakuował się wraz z żoną do Kazachstanu. W Ałma Acie urodziła się jego córka Dina, która w późniejszym czasie uczęszczała do szkoły żydowskiej przy ul. Jagiellońskiej 28 na warszawskiej Pradze. Żona poety zmarła, wrócił sam z córką do Polski w 1947 roku. Wiedział już wcześniej, że cała jego rodzina została wywieziona z warszawskiego getta do Treblinki i tam została zamordowana.

Do czasu wyjazdu do Izraela w 1956 roku Binem Heller wraz ze swoją drugą żoną, aktorką Hadassą Kestin, brał aktywny udział w życiu kulturalnym społeczności żydowskiej. Opublikował tomiki wierszy w wydawnictwie Jidisz Buch: „Durch szotn un szajn” (Poprzez cień i blask), 1948, „Friling in Poyln” (Wiosna w Polsce), 1959, „In undzer cajt”(W naszym czasie) i inne. Napisał także sztukę wystawioną w Teatrze Żydowskim w 1952 roku pt. „A sztub in getto” (Dom w getcie).

Po wyjeździe do Izraela tworzył i publikował zarówno w samym Izraelu, jak w Ameryce, w żydowskiej prasie. Stał się jednym z bardziej rozpoznawalnych poetów języka jidysz, przede wszystkim za sprawą piosenki skomponowanej do jego wiersza „Majn szwester Chaje” (Moja siostra Chaja), a wykonywanej przez Chawę Alberstein z zespołem Klezmatics.

Binem Heller zasłużył się także przekładem z rosyjskiego na jidysz tzw. Czarnej Księgi sowieckich Żydów Ilii Erenburga i Wasilija Grossmana. W roku 1983 Heller wydał autobiografię „Togbuch fun curik” (Dziennik z powrotu).

Zdjęcie główne: Binem Heller, 1975, fot. Allan Ginton My father – Allan Ginton

Oprac. Bella Szwarcman-Czarnota

Binem Heller

Na rogu Ząbkowskiej i Targowej

Jeżeli mnie kiedyś zobaczysz wieczorem

na Pradze, na rogu Ząbkowskiej – Targowej,

wiedz, że to jest odbicie zaledwie,

nie więcej niż odblask twej myśli odległej.

Byłoby to prawdą, gdybym zdołał rozpoznać

powietrze dzieciństwa i ogrody miejskie,

ale powietrze i trawa zostały spalone,

podobnie jak wczorajsze gwiazdy czarodziejskie.

Ulica tu jest, mój dom stoi cało,

te same schodki drewniane poznaję,

po których pląsając wesoło

biegłem codziennie dorastania drogą.

Lecz teraz życie nie ma tutaj dojścia,

po schodkach wchodzę niczym cień lekki, zwiewnie,

w zwątpieniu i lęku szuka noga ma oparcia,

jak gdybym w otchłań wstępował niepewnie.

Nie zdołam dziś krzyczeć, bo wiem, że głos mój

we wspomnień i imion już zginął natłoku.

Chcę tylko stąd uciec, podobnie jak kiedyś,

Gdym wstydził się swych łez chłopięcych potoku.

Niech zostanie, niech zostanie, wszystko ciemność zamyka,

a ja na rogu Ząbkowskiej i Targowej

będę musiał w szarym zmroku znikać,

jakbym był odblaskiem dawnej myśli twojej.

[Z jidysz przełożyła Bella Szwarcman-Czarnota]