31.07.2026 / Aktualności, Kultura online, Muzeum Woli, Wola w Ogóle Wola w Szczególe

Zgrupowanie AK „Chrobry II”

1 sierpnia 1944 r. podczas walk powstańczych zostało sformowane Zgrupowanie AK „Chrobry II” na pograniczu Śródmieścia i Woli. Było to jedno z największych i dzielnych oddziałów Armii Krajowej. Zostało utworzone za sprawą mjr Leona Nowakowskiego „Lig”, twórcy i dowódcy Pułku NSZ im. Władysława Sikorskiego. Walczyło do ostatniego dnia Powstania Warszawskiego. Podczas swojego istnienia Zgrupowanie liczyło blisko 3200 powstańców. Szacuje się, że straty wyniosły około 400 poległych i przeszło 1500 rannych. W ramach oddziału walczyła m.in. Kompania NSZ „Warszawianka” oraz rtm. Witold Pilecki „Witold”.

Powstanie oddziału

Oddział nie miał konspiracyjnego rodowodu. 1 sierpnia 1944 r. o godz. 17.00 wybuchło Powstanie Warszawskie, choć pierwsze walki toczyły się przed godziną „W”. Mjr Leon Nowakowski „Lig” tuż po pierwszych strzałach udał się do swojej kwatery konspiracyjnej i zarazem punktu kontaktowego mieszczącego się przy ul. Twardej 40 w restauracji Mikołajczyka. Tam w piwnicach była zgromadzona broń. Na miejsce zaczęły przybywać oddziały, grupy i pojedynczy żołnierze różnych podziemnych organizacji wojskowych, a także ochotnicy. Około godziny 17:30 mjr. „Lig” zaczął ich scalać, wydawać dyspozycje. Z przybywających żołnierzy utworzył jednostkę bojową pod nazwą Grupa „Chrobry”, ustanawiając siebie dowódcą (funkcję tę pełnił do 4 sierpnia 1944 r.). Nawiązał także kontakt z Armią Krajową. Z czasem zaczęło docierać coraz więcej osób. Powstały dwie kompanie dowodzone przez por. Jerzego Olszewskiego „Remigiusza” i por. Kazimierza Biskupskiego „Kazika”, a także sztab dowódczy. „Lig” na swojego zastępcę powołał kpt. dr Romana Bornsteina „Borna”, wyznaczył adiutantów por. Feliksa Grzybowskiego „Wojtka” i ppor. Witolda Niezabitowskiego „Witka” oraz podoficera prowiantowego plut. pchor. Wacława Wasowskiego-Kotwicza „Winniczka”. Zadaniem zorganizowania plutonu łączności miał się zająć Wacław Zienkiewicz „Topór”, natomiast nowych ochotników – por. NN „Remigiusz”. Warto wspomnieć, że 2 sierpnia 1944 r. zameldowali się u majora „Liga” rtm. Witold Pilecki „Witold” i por. Jan Redzej „Janek”. Co ciekawe szeregi tego oddziału zasilał szeroki wachlarz środowisk – m.in. żołnierze AK, PAL, AL, NSZ, harcerze Szarych Szeregów, członkowie organizacji: PPS-WRN, Miecz i Pług, a także Żydzi i cywilni mieszkańcy, chcący bronić swojego terenu.

Zgrupowanie przez pierwsze dni działało jako Grupa „Chrobry”. Wkrótce okazało się, że istnieje już batalion o kryptonimie „Chrobry” pod dowództwem mjr. Gustawa Bilewicza „Sosny”, walczący po sąsiedzku. Wówczas podjęto decyzję, że nowoutworzony oddział będzie nazywał się Grupa „Chrobry II”.

Dowództwo i organizacja

4 sierpnia 1944 r. dowództwo nad Zgrupowaniem przejął mjr Zygmunt Brejnak „Zygmunt”, jego zastępcą został mjr Leon Nowakowski „Lig”, a szefem sztabu – kpt. Jan Jaroszek „Proboszcz” (po jego śmierci powołano kpt. Andrzeja Kownackiego „Jerzewskiego”). 6 sierpnia na skutek zbombardowania kwatery dowództwo przeniosło się do budynków przy ul. Siennej 41, 43, 43a, 45 wraz z kwatermistrzostwem i służbami. Wkrótce dokonał się ostateczny podział organizacyjno-operacyjny Zgrupowania AK „Chrobry II”. Jego dowództwo zdominowali ludzie z organizacji „Miecz i Pług”. Od 11 sierpnia funkcjonowały dwa bataliony:  I Batalion „Lecha Żelaznego” kpt. Tadeusza Przystojeckiego (w składzie: 1 kompania „Warszawianka” kpt. Piotra Mieczysława Konstantego Zacharewicza „Zawadzkiego”, 2 kompania por. Edwarda Mańka „Neda” – od 23 sierpnia por. Michała Kobylińskiego „Kosa”, 3 kompania por. Zbigniewa Bryma „Zdunina”, wzmocniony od 20 września nową 2 kompanią rtm. Witolda Pileckiego „Witolda”) oraz II Batalion „Lecha Grzybowskiego” – kpt. Wacława Zagórskiego (w składzie:  4 kompania por. Aleksandra Sałacińskiego „Skiby”, 5 kompania por. Huberta Jaskólskiego vel Janusza Domańskiego „Janusza” – od września Czesława Stulkiewicza „Wira”, 6 kompania ppor. Leonarda Kancelarczyka „Jeremiego” – we wrześniu 1944 r. podporządkowana oddziałowi kpt. Kazimierza Bilskiego „Ruma”. Batalion „Lecha Grzybowskiego” został wzmocniony od 20 września nową 6 kompanią por. „Kosa”). W skład Zgrupowania AK „Chrobry II” wchodziły również kompania rezerwowa i wartownicza, które podlegały bezpośrednio jego dowódcy. Zorganizowano także pluton przeciwpancerny, pluton żandarmerii, kompanię łączności, kwatermistrzostwo oraz służbę duszpasterską.

Zgrupowanie AK „Chrobry II” podlegało komendantowi 4 Rejonu I Obwodu Śródmieście AK mjr. Stanisławowi Steczkowskiemu „Zagończykowi”, a od września ppłk. Franciszkowi Ratajowi „Pawłowi”, dowódcy Odcinka Zachodniego. 20 września 1944 r. miała miejsce reorganizacja oddziałów powstańczych i utworzenie Warszawskiego Korpusu Armii Krajowej. Oddziały weszły w skład 28 Dywizji Piechoty AK im. Stefana Okrzei pod dowództwem płk. Franciszka Edwarda Pfeiffera „Radwana”.  Tym samym I batalion „Lecha Żelaznego” przemianowano na I batalion 15 pp 28 DP, natomiast II batalion „Lecha Grzybowskiego” – II batalion 15 pp 28 DP.

Działania bojowe

Przez 63 dni Zgrupowanie AK „Chrobry II” walczyło w Śródmieściu Północ. Zajmowało pozycję strategiczną, łącząc zachód ze wschodem. Skutecznie broniło terenu miasta od strony Alej Jerozolimskich, od ulicy Żelaznej do placu Zawiszy oraz ulicy Towarowej i Grzybowskiej, blokując linię kolei średnicowej, a od wschodu mniej więcej do ulicy Sosnowej. Stanowiska, które utrzymywał „Chrobry II” wchodziły w skład tzw. „Twardego Frontu”. Ta jednostka powstańcza współdziałała także ze Zgrupowaniem AK „Gurt”, Batalionami: „Rum”, „Harnaś” i Batalionem kpt. Wacława Stykowskiego „Hala”.

Kapitulacja i wymarsz do niewoli

2 października 1944 r. o godz. 21.00 podpisano akt kapitulacji Powstania w kwaterze gen. SS Ericha von dem Bacha w Ożarowie. Żołnierze Zgrupowania AK „Chrobry II” przyjęli z oburzeniem tą decyzję. Dowództwo wydało rozkaz, aby młodzież, która nie miała 16 lat mogła wyjść z Warszawy z ludnością cywilną. 3 października odbyły się ostatnie odprawy oficerów i zbiórki żołnierzy. Nazajutrz żołnierze Zgrupowania rozpoczęli przygotowania do wymarszu z Warszawy, by 5 października wyjść do niewoli oraz złożyć broń na placu Karcelego. Pozostali żołnierzami do końca. Z Warszawy wymaszerowali w kierunku Ożarowa, gdzie 6 października Niemcy załadowali ich do pociągu towarowego i wywieźli do Stalagu 318 VIII F Lamsdorf (Łambinowice) na Śląsku Opolskim. Otrzymali tam numery jenieckie i stamtąd przetransportowano ich do obozów jenieckich na terenie Niemiec i Austrii.

Walki i miejsca obrony

Obszar działań i znaczenie strategiczne

Zgrupowanie AK „Chrobry II” przez 63 dni walk skutecznie osłaniało centrum stolicy w zachodniej części Śródmieścia Północnego, od strony Al. Jerozolimskich oraz ul. Towarowej i Grzybowskiej.  Blokowało linię kolei średnicowej oraz ważną arterię Al. Jerozolimskie od ul. Żelaznej do pl. Zawiszy. Teren ten atakowany był przez oddziały niemieckie i kolaboranckie z rejonu Ochoty, Woli, szczególnie Filtrów, pl. Zawiszy, pl. Starynkiewicza, z Dworca Towarowego, a we wrześniu 1944 r. z kierunku Starego Miasta.

W pierwszych dniach powstańcom udało się zająć budynek Starostwa Powiatowego, gmach Wojskowego Instytutu Geograficznego, Urząd Skarbowy, gmach Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji, a także Dom Turystyczny. Tylko do 13 sierpnia 1944 r. udało im się utrzymać te placówki. Pod naporem wojsk niemieckich, które zajęły południową stronę Al. Jerozolimskich, od ul. Marszałkowskiej do pl. Zawiszy, powstańcy wycofali się do Domu Kolejowego. Taką granicę udało się utrzymać do końca powstania.

„Twardy Front” – ul. Towarowa

Od zachodu tzw. „Twardy front” stanowiła ul. Towarowa, wzdłuż której po jej wschodniej stronie Zgrupowanie AK „Chrobry II” wystawiło placówki: Wiadukt-Towarowa (po stronie ul. Towarowej, od Srebrnej do Al. Jerozolimskich, obsadzony 28 sierpnia), fabryka Handke (przy ul. Srebrnej 9 , obsadzona 11 sierpnia), fabryka Carbochemia (róg Srebrnej i Towarowej, obsadzona 11 sierpnia), fabryka Bormana (między ulicami Towarową, Sienną i Wronią), „Kurza Stopka” (na rogu ulic Siennej i Towarowej, obsadzona 15 sierpnia) oraz magazyny Hartwig – najdalej na północ wysunięta placówka (róg ulic Towarowej i Pańskiej, obsadzona 20 sierpnia, od 27 września pod dowództwem rtm. Witolda Pileckiego „Witolda”). Był to obszar pełniący rolę tarczy dla pozostałych dzielnic Warszawy, intensywnie atakowany przez oddziały niemieckie z Dworca Towarowego. Teren ten udało się utrzymać do ostatniego dnia powstania. Na zachód od ul. Towarowej rozciągał się rozległy teren bocznic, ramp i magazynów, popularnie zwany „Syberią” oraz zabudowania Dworca Towarowego. Od północy granicę stanowiły ulice Łucka i Grzybowska, gdzie powstańcy walczyli wraz z Batalionem im. gen. Józefa Sowińskiego o utrzymanie magazynów browaru Haberbuscha i Schiele przy ul. Ceglanej, stanowiącego magazyny z dużymi zapasami zbóż (głównie jęczmienia). Stamtąd transportowano żywność, zboże, z którego przygotowywano słynną zupę plujkę. Jęczmień trafiał do Śródmieścia Południowego. Wraz z żołnierzami kpt. Wacława Stykowskiego „Hala” powstańcy ze Zgrupowania AK „Chrobry II” bronili młynów Grasberga z zapasami mąki i zboża przy ul. Prostej oraz zapasów żywności w magazynach firmy „Pluton”.

Ważnym miejscem, o które walczyli powstańcy był wylot ulicy Żelaznej w Aleje Jerozolimskie. Tam wybudowano barykadę. Bronili go żołnierze z placówek Dworca Pocztowego i Domu Kolejowego. W momencie, gdyby piechocie niemieckiej udało się wtargnąć na obszar broniący przez żołnierzy Zgrupowania AK „Chrobry II”, wówczas mieliby otwartą drogę do centrum. Z tego względu ważna była tutaj obrona.

Dworzec Pocztowy – „Żelazna Reduta”

Słynnym punktem oporu był położony nad torami kolei średnicowej gmach Dworca Pocztowego, zwany „Żelazną Redutą” – budynek dawnego Dworca Kolei Warszawsko-Kaliskiej, składający się z trzech pawilonów. 3 sierpnia 1944 r. zdobył go patrol pchor. Wacława Kucharskiego „Janosika” i harcerze z Bojowych Szkół Szarych Szeregów kpr. Mirosława Biernackiego „Generała”. Wraz z saperami wysadzili tory i przerwali linię średnicową, utrudniając oddziałom niemieckim połączenie Dworca Zachodniego ze Wschodnim i Pragą. Niemcy musieli się przemieszczać okrężną drogą. Od następnego dnia gmach ten nieustannie był ostrzeliwany z terenu Dworca Towarowego, placu Zawiszy, rejonu Filtrów. Zmasowany atak przeprowadzono w nocy z 12 na 13 sierpnia. Obsada dworca ulegała ciągłym zmianom. Dowódcą placówki był ppor. „Piotr”, natomiast po 18 września ppor. Wiesław Dmowski „Małynicz”. Po upadku Starówki i Powiśla nasiliły się walki. Do końca Powstania Dworzec Pocztowy stanowił nieugięty punkt oporu, do tego stopnia, że prasa powstańca rozpisywała się o reducie, szczególnie po sierpniowej wizycie dowódcy Powstania Warszawskiego płk Antoniego Chruściela „Montera”. Wydarzenie to utrwaliła także ekipa filmowa. Choć budynek do 2007 r. zachował się mocno zniszczony, obecnie nie ma po nim śladu.

Dom Kolejowy na rogu Chmielnej i Żelaznej

Innym ważnym punktem oporu był Dom Kolejowy na rogu Chmielnej i Żelaznej. Przez pierwsze dni Powstania zajmowały go różne grupy powstańcze z „Chrobrego II”.  4 sierpnia budynek przejął oddział pod dowództwem por. Tadeusza Siemiątkowskiego „Mazura”, trzon utworzonej 1 kompanii NSZ „Warszawianka”, która weszła w skład Zgrupowania AK „Chrobry II”. Mieściły się tu kwatery powstańcze, obóz jeniecki, centrala telefoniczna i punkt sanitarny. Walczył tutaj rtm. Witold Pilecki „Witold”. Po zbombardowaniu Elektrowni na Powiślu stanowił jeden z nielicznych budynków powstańczych posiadający prąd. Choć był ciągle ostrzeliwany, utrzymał się do ostatniego dnia Powstania. Budynek nadal istnieje stanowiąc pamiątkę tamtego okresu, chociażby dzięki śladom po kulach na fasadzie oraz tablicy pamiątkowej.

Wsparcie innych oddziałów i działania zaczepne

Zgrupowanie AK „Chrobry II” nie tylko skupiało się na walkach pozycyjnych w ramach „Twardego frontu”, ale wspomagało sąsiednie jednostki w opanowaniu punktów oporu nieprzyjaciela, jak również dozbrojenia swoich szeregów. Od pierwszych dni sierpnia wspierali w walkach w zdobyciu PAST-y przy ul. Zielnej powstańców z Batalionu AK „Kiliński”, gmachu Nordwache (róg ulic Chłodnej i Żelaznej) powstańców z Batalionu AK „Chrobry”, szkoły przy ul. Waliców, w dwóch nieudanych próbach przebicia połączenia Śródmieścia ze Starym Miastem z 13/14 sierpnia i z 30/31 sierpnia, zajmując na kilka godzin Hale Mirowskie. Akcja ta była ostatnim działaniem o charakterze zaczepnym, w którym uczestniczyły oddziały ze Zgrupowania AK „Chrobry II”. Opanowali fabrykę Deringa przy ul. Grzybowskiej, gdzie zdobyto duże zasoby mundurów i wyposażenia. We wrześniu 1944 r. część żołnierzy została oddelegowana na ul. Bracką i Widok, gdzie próbowali oni utrzymać ten teren po upadku Powiśla, kiedy to Niemcy przepuścili atak od Nowego Światu.

Kolekcja Zgrupowania AK „Chrobry II” w zbiorach Muzeum Warszawy

Przywołując pamięć o Zgrupowaniu AK „Chrobry II” warto wspomnieć, że Muzeum Woli w swojej kolekcji posiada pokaźny i cenny zbiór „Zgrupowania Chrobry II” liczący ponad 180 obiektów. Na liście znajdują się nie tylko elementy uzbrojenia, ale także archiwalia. Odnaleźć w nim można chociażby hełmy, opaski, plecaki, pociski, menażki, różnego rodzaju broń długą i krótką, jak również liczne dokumenty osobiste, legitymacje, zezwolenia, meldunki, rozkazy, fotografie, rysunki.

Zgromadzone muzealia są nie tylko źródłem wiedzy historycznej, lecz także świadectwem pamięci. Każdy dokument, fotografia czy osobisty przedmiot zachowuje fragment indywidualnej historii powstańców, którzy w sierpniu 1944 roku znaleźli się w centrum dramatycznych wydarzeń.

Autorka: Klaudia Jaraszek

Konsultant: Julian Borkowski

Bibliografia:

Kownacki Andrzej, Jak powstało i walczyło Zgrupowanie „Chrobry II, Warszawa 1993.

Orłowski Tomasz Jan, Centralny Dworzec Pocztowy w Warszawie – zapomniana inwestycja II RP, portal Historykon.pl, https://historykon.pl/centralny-dworzec-kolejowy-w-warszawie-zapomnianainwestycja-ii-rp/

Romanowicz Jerzy, Zgrupowanie „Chrobry II” w powstaniu warszawskim, w: „Słupskie Studia Historyczne 10”, s. 292-303, 2003 https://bazhum.muzhp.pl/media/files/Slupskie_Studia_Historyczne/Slupskie_Studia_Historyczne-r2003-t10/Slupskie_Studia_Historyczne-r2003-t10-s293-303/Slupskie_Studia_Historyczne-r2003-t10-s293-303.pdf

Świerczek Lidia, Wystawa: Zgrupowanie AK „Chrobry II” w Powstaniu Warszawskim, w: „Zeszyty wolskie nr 7”, Warszawa 2005, s. 209-211.

Utracka Katarzyna, Powstańczy Alkazar, portal Historia Uważam Rze, https://historia.uwazamrze.pl/artykul/923052/powstanczy-alkazar

Utracka Katarzyna, Ślady Powstania Warszawskiego: Dom Kolejowy – powstańcza twierdza, strona Muzeum Powstania Warszawskiego, https://www.1944.pl/artykul/slady-powstania-warszawskiego-dom-kolejowy,5100.html

Utracka Katarzyna, Zgrupowanie AK „Chrobry II”, Warszawa 2002.

Walki na Towarowej (tabliczka #205), strona Światowego Związku Armii Krajowej, http://armiakrajowa.org.pl/tabliczki/205.html

Zgrupowanie AK „Chrobry II” (tabliczka #Chrobry II), strona Światowego Związku Armii Krajowej, http://armiakrajowa.org.pl/tabliczki/chrobry2.html

Zgrupowanie Armii Krajowej „Chrobry II” (tabliczka #77), strona Światowego Związku Armii Krajowej, http://armiakrajowa.org.pl/tabliczki/77.html