Ajzyk (Eyzig) Szmul Schönberg

Ajzyk (Eyzig) Szmul Schönberg (ok. 1761-1854) – syn Szmula i Ryfki, kupiec, handlarz bydła i liwerant – dostawca wojskowy, właściciel praskich nieruchomości.

Żonaty najpierw z Ryfką z Judków (zm. przed 1814), a powtórnie z Ronią z Abrahamów, miał z obu małżeństw dwóch synów i cztery córki. Dokumentem z dnia 11 grudnia 1821 r. prezydent m.st. Warszawy potwierdził nadanie mu stałego nazwiska Schönberg.

W 1814 r. mieszkał w domu pod nr. hip. 226 przy ul. Wołowej (ob. ul. Targowa), w roku następnym kupił tę posesję za 10.800 złotych. Utrzymywał tam bóżnicę oraz miał czterech lokatorów.

Musiał być kupcem dość znanym, skoro w 1815 r. „Gazeta Korespondenta Warszawskiego i Zagranicznego” doniosła, że Ajzyk Szmulowicz udaje się do Berdyczowa. Wszedł w skład kahału (zarządu gminy żydowskiej), powołanego w 1801 przez Prusaków. W 1814 r. jako jeden z siedmiu członków zawarł ze Skarbem Księstwa Warszawskiego kontrakt na dzierżawę podatku od mięsa koszernego w departamencie warszawskim. W 1818 r. podpisał petycję kahału „Do Wysokiej Kommissyi Rządowej Religijnej i Oświecenia Publicznego”, aby starozakonni osadzeni w więzieniach nie byli używani do robót w szabas i inne święta tegoż wyznania. Po utworzeniu w 1821 r. dozoru bożniczego – żydowskiego organu samorządowego, został jego członkiem. W 1829 r. złożył skargę do Urzędu Municypalnego na urządzających nabożeństwa w domach prywatnych zamiast w bóżnicach.

W czerwcu 1818 r. wydzierżawił na trzy lata od administracji ekonomii Pragi dwadzieścia dwie jatki rzeźnicze. W grudniu tego roku został poddostawcą żywności i furażu dla armii rosyjskiej wracającej z Francji do Rosji. W 1820 r. zawarł kontrakt na dostawę żywności dla pułku strzelców wołyńskich.

W tym samym roku kupił praski folwark Bujnówek – założony w 1810 r. przez proboszcza skaryszewskiego (dawna parafia praska) ks. Kazimierza Bujnowskiego. Powstanie tego folwarku często dotąd błędnie przypisywano innemu kupcowi żydowskiemu, Szmulowi Zbytkowerowi.

W latach 1830 i 1831 Ajzyk dostarczał żywność dla wojska powstańczego. W marcu 1831 r., jako jeden z dwóch członków dozoru bożniczego z Pragi, pisał do gen. Krukowieckiego, że ponieważ zostali oni zmuszeni opuścić swoje domy „jak ptaki swoje gniazda”, i zostali bez środków do życia błąkając się po Warszawie, proszą aby zwolniono ich od służby w Gwardii Miejskiej i Straży Bezpieczeństwa, jak również od opłat związanych ze sprawami wojskowymi. Po upadku powstania, na przełomie lat 1831 i 1832 na zlecenie Banku Polskiego Ajzyk sprowadzał woły w celu odbudowy pogłowia w Królestwie Polskim.

W 1834 r. wybudował wg proj. A. Kropiwnickiego kamienicę nr hip. 964 na rogu ul. Granicznej i pl. Żelaznej Bramy. Jednak załamanie koniunktury i niepowodzenia w kolejnych interesach spowodowały wzrost zadłużenia i wymusiły sprzedaż domu w 1851 r. Małżonkowie Schönberg zachowali przy tym prawo dożywotniego w nim zamieszkania.

Ajzyk zmarł 7 maja 1854 roku, zaś jego żona Ronia – 10 stycznia 1855 roku. Oboje spoczywają na cmentarzu przy ul. Okopowej. Na macewie Ajzyka Szmula Schönberga jest napis „ojciec z Pragi”, ale nie ma podstaw twierdzenie m.in. historyków Wilczyńskiego i Schipera, jakoby był on synem Szmula Zbytkowera. Praskie posiadłości Ajzyka zostały wykupione ok. 1865 roku przez kolej pod budowę dawnego Dworca Terespolskiego.

Opracował: Hubert Górski

Dowiedz się więcej:

H. Górski, Folwark Bujnówek, legenda i fakty, „Kronika Warszawy” 2019 [nr 160], z. 2, s. 27-45 POBIERZ tekst uzupełniony i rozszerzony (PDF 6 MB)