15.09.2025 / Aktualności, Kultura online, Muzeum Warszawskiej Pragi, Prawobrzeżni
Helena Rzeszotarska
Helena Rzeszotarska (1879-1976) – nauczycielka, założycielka i przełożona szkoły żeńskiej na warszawskiej Pradze.
Urodziła się w Petersburgu. Była córką Marii z Iwanowskich i profesora politechniki petersburskiej, inżyniera metalurga Alfonsa Rzeszotarskiego. Dom Rzeszotarskich był na przełomie XIX i XX wieku przystanią dla kolonii polskiej w stolicy imperium.
Po ukończeniu nauki w Petersburgu Helena przyjechała do Warszawy, by zdobyć uprawnienia nauczycielskie i „pracować w kraju”. Miała 29 lat, kiedy założyła na Pradze własną szkołę dla dziewcząt. W 1908 r. uzyskała od władz carskich pozwolenie na prowadzenie czteroklasowego progimnazjum przy ul. Nowostalowej 6 (dziś ul. Stalowa), z prawem nauczania w języku polskim. W 1915 r. placówka przeniosła się do kamienicy czynszowej przy ul. Konopackiej 4, gdzie funkcjonowała aż do lat powojennych. W tym miejscu Helena spędziła resztę życia – tu mieszkała i pracowała. Oprócz pełnienia funkcji przełożonej, uczyła języka polskiego, historii, geografii, religii.
W niepodległej Polsce Helena wywalczyła dla swej szkoły najpierw rozszerzenie nauki na 8-klasowe gimnazjum, a potem prawo do przeprowadzania egzaminów maturalnych i uprawnienia placówki państwowej. Przekształciła ją w gimnazjum i liceum ogólnokształcące. Działała tu także szkoła zawodowa i kursy dla dziewcząt.
Szkoła była dla Heleny życiową misją. Nie założyła własnej rodziny, została siostrą trzeciego zakonu franciszkanek (tercjarką). Stworzyła własny model funkcjonowania szkoły, promowała uzdolnione uczennice. Tylko nieliczne dziewczęta płaciły czesne pełnej wysokości, mogły także liczyć na dofinansowanie kosztów obiadów, wycieczek, czy zakupu przyborów szkolnych. Przełożoną i uczennice połączyła silna więź, która przetrwała lata. Szkoła wychowała pokolenia wykształconych kobiet.
W sierpniu 1939 r. pomieszczenia szkolne zostały zajęte przez wojsko polskie, w czasie oblężenia Warszawy trafili tu uciekinierzy i pogorzelcy. W latach okupacji Helena Rzeszotarska i jej współpracownicy działali w konspiracji. Pod przykrywką prowadzonej przez nią oficjalnie szkoły powszechnej i szkoły gospodarczej działały tajne komplety nie tylko prywatnego gimnazjum Rzeszotarskiej, ale także niższych klas Gimnazjum im. M. Skłodowskiej-Curie.
Jesienią 1944 r., po wkroczeniu na Pragę wojsk sowieckich i polskich, wznowiła nauczanie jako jedna z pierwszych placówek edukacyjnych, uruchamiając klasy na poziomie szkoły powszechnej, gimnazjum i liceum. W 1949 r. placówka została jednak upaństwowiona. Helena uczyła w niej jeszcze trzy lata. Kiedy odeszła na emeryturę, jako była właścicielka, nie otrzymała emerytury. Dopiero interwencja byłych uczennic, pedagogów i rodziców przyniosła jej skromną rentę. Ze swoimi wychowankami i nauczycielami utrzymywała kontakt do końca życia. To oni w setną rocznicę urodzin przełożonej byli inicjatorami wmurowania tablicy pamiątkowej w kościele MB Loretańskiej przy ul. Ratuszowej. Dziś Helena Rzeszotarska ma na Pradze ulicę swojego imienia, a także gwiazdę na Stalowej.
Była jedną z bohaterek wystawy czasowej „Prawobrzeżne” zorganizowanej przez Muzeum Warszawskiej Pragi w 2023/2024 r. (https://muzeumpragi.pl/wystawa/prawobrzezne/)
Opracowała: Jolanta Wiśniewska
Dowiedz się więcej:
A. Dunin-Wąsowiczowa (oprac.), Oczarowania. Gimnazjum i Liceum Heleny Rzeszotarskiej 1908-1949, Warszawa1995
Helena Rzeszotarska była jedną z bohaterek wystawy w Muzeum Warszawskiej Pragi „Prawobrzeżne” (22 listopada 2023 roku – 21 lipca 2024 roku).
Wystawa opowiadała o dziewięciu kobietach związanych z prawobrzeżną Warszawą, które łączyła ambicja, determinacja i chęć dokonywania zmian – i we własnych życiorysach, i w otaczającym je świecie. Miały różne zajęcia i cele, stawały przed innymi wyzwaniami. Były niezależne, zdeterminowane i zaangażowane w pomoc innym, przetarły szlaki dla wielu kobiet.
