Paweł Elsztein

14 czerwca w czasie Święta Ulicy Stalowej zostaną odsłonięte gwiazdy Ninel Kameraz-Kos oraz Pawła Elszteina.

Paweł Elsztein (1922-2021) – dziennikarz, pisarz, varsavianista, znawca i miłośnik lotnictwa, popularyzator dziejów Pragi i Warszawy, fotograf – prażanin.

Na Pradze był człowiekiem instytucją – ekspertem, źródłem wiedzy o dzielnicy, aktywnym uczestnikiem jej życia. Tu się urodził w 1922 roku. Mieszkał najpierw przy ul. Strzeleckiej, a potem niemal całe życie – w kamienicy przy ul. Małej. Ukończył VI Miejskie Męskie Gimnazjum Ogólnokształcące im. płk. Leopolda Lisa-Kuli. W czasie okupacji pracował jako robotnik w wytwórni telekomunikacyjnej przy ul. Grochowskiej i w warsztatach kolejowych na warszawskim Bródnie. W latach 1944-1945 został wywieziony na prace przymusowe do Niemiec.

Lotnictwo, kosmos i technika

Pasjonowało go lotnictwo, kosmos, technika. Ukończył kursy szybownictwa i spadochroniarstwa. Modelarstwa lotniczego uczył się w Lidze Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej (LOPP). Po wojnie włączył się aktywnie w reaktywację Aeroklubu Warszawskiego. Pasje te realizował także w pracy dziennikarskiej. Był wieloletnim redaktorem w pismach „Skrzydlata Polska”, „Skrzydła”, „Motor”, redaktorem naczelnym miesięcznika „Astronautyka” i kwartalnika naukowego „Postępy Astronautyki”, współpracownikiem takich czasopism, jak „Młody Technik”, „Świat Młodych”, „Nowa Gazeta Praska”, „Echo Nadwiślańskie”, „Konteksty”, „Stolica” czy „Przegląd Praski”.

Był ciekawy świata – także tego tuż obok. Pragę, okolice Warszawy przemierzał pieszo, rowerem, na ulubionym motorku, czy koleją. Ciekawe miejsca pokazywał swoim dzieciom: Urszuli i Tomaszowi.

Jako popularyzator wiedzy o lotnictwie, kosmosie – opublikował ok. 1,5 tys. artykułów i napisał 75 książek specjalistycznych, w tym: „1000 słów o lotnictwie: mała encyklopedia lotnicza” (1958), „Modelarstwo lotnicze w Polsce”, „Polska w kosmosie”, trzy wydania „Młodego modelarza rakiet”, „Elementarz młodego lotnika”, „Spadochron w sporcie i w walce”, „Świat balonów”. Tłumaczył publikacje z jęz. rosyjskiego i niemieckiego na polski i odwrotnie. Pracował jako instruktor kursów szybowcowych i modelarskich, a także jako sędzia zawodów modelarskich.

Uhonorowany dyplomem im. Paula Tissandiera za zasługi dla lotnictwa cywilnego, Srebrnym i Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Odrodzenia Polski. W 1998 roku Towarzystwo Przyjaciół Pragi nadało mu tytuł Prażanina Roku.

Ukochana Praga

Pozostał wierny Pradze, o której niestrudzenie pisał i opowiadał. Opowiadał jak nikt inny, przywołując obrazy i emocje, dzieląc się ze wszystkimi wiedzą na temat ukochanej dzielnicy. Jako jeden z pierwszych wołał o docenienie jej dziedzictwa, nieoczywistą urodę. Swoje wspomnienia, wsparte szeroką wiedzą, zawarł w książce „Moja Praga. W archiwum wspomnień” (2002), która doczekała się drugiego poszerzonego wydania „Moja Praga… moja Warszawa” (2014).

Praskie klimaty często były tematem jego fotografii, które prezentował na wystawach, ale którymi także obdarowywał przyjaciół i znajomych. Nie rozstawał się z aparatem fotograficznym. Dokumentował miejsca i wydarzenia – Pragę, odchodzącą w przeszłość i doświadczającą przemian. Syn Tomasz napisał:

Pomimo już wtedy zaawansowanego wieku, nie bał „przesiąść” się z ręcznego pisania, pisania na zwykłej maszynie, na narzędzie współczesne, jakim jest komputer – i całkiem nieźle sobie poczynając z urządzeniem towarzyszącym, jakim jest drukarka. Nie straszne dla niego były też zdjęcia cyfrowe w komputerze, nagrywanie plików na nośniki zewnętrzne, nie wspominając o obsłudze fotograficznych aparatów cyfrowych. Jednym słowem, współczesny człowiek renesansu, jak go określiła najstarsza wnuczka Magda.

Spuścizna

Był częstym gościem Biblioteki Publicznej przy ul. Skoczylasa, do którego trafiła jego spuścizna. Spotykał się z prażanami w Domu Kultury Praga, czy w Muzeum Warszawskiej Pragi. Obserwował, pomagał, dzielił się pomysłami i spostrzeżeniami.

Wspierał powstające Muzeum Warszawskiej Pragi. Jego spostrzeżenia i uwagi, nawet te krytyczne, zawsze były pełne życzliwości. Pozostawił nam swoje książki, artykuły, ale także wspomnienia i swój głos, zdeponowany w muzealnym Archiwum Historii Mówionej.

14 czerwca 2025 roku na ulicy Stalowej została odsłonięta jego gwiazda.

Na podstawie materiałów udostępnionych przez Tomasza Elszteina – opracowała Jolanta Wiśniewska

Fotografie ze zbiorów Tomasza Elszteina i Muzeum Warszawskiej Pragi

Dowiedz się więcej:

P. Elsztein, Moja Praga… moja Warszawa. Z archiwum wspomnień, Warszawa 2014

Film: Paweł Elsztein. Ulica Inżynierska – spacer osobisty, Muzeum Warszawskiej Pragi 2011 – zob. na Facebooku

Artykuł Elżbiety Gutowskiej pt. Oświecony prażanin na stronie „Nowej Gazety Praskiej“