19.09.2025 / Aktualności, Kultura online, Muzeum Warszawskiej Pragi, Prawobrzeżni
Wanda Szrajberówna
Wanda Szrajberówna (1886-1962) – artystka, ceramiczka, instruktorka i edukatorka.
Studiowała w Warszawie, Paryżu i Miluzie. Była uczennicą Ferdynanda Ruszczyca, Xawerego Dunikowskiego oraz Konrada Krzyżanowskiego, który – jak sama pisała – „duszę [jej] jak dobry zegarmistrz nastawił do wierności sztuce”.
Była jedną z pierwszych Polek, które zainteresowały się sztuką stosowaną i ceramiką. Związała się z warszawskim środowiskiem artystycznym, współpracując z pracownią „Mokotów” Janiny i Bolesława Czarkowskich. Garncarstwa uczyła się m.in. u kaszubskiego twórcy Franciszka Nencla, jednak tradycję traktowała jedynie jako punkt wyjścia do stworzenia własnego stylu. Jej prace zyskały uznanie na międzynarodowych wystawach sztuk dekoracyjnych – w Monzy pod Mediolanem (1923) oraz w Paryżu (1925), gdzie otrzymała dyplom honorowy.
W 1924 roku otworzyła Stację Doświadczalną dla Ceramiki Ludowej w tzw. Kolonii Chacie w Wiśniewie (obecnie Białołęka), w wydzierżawionej pracowni swojego wuja, rzeźbiarza i ceramika Stanisława Jagmina. Pełniła funkcję kierowniczki artystycznej ośrodka z ramienia Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego. W Wiśniewie współpracowała z instruktorem garncarstwa i kierownikiem technicznym Michałem Łukianowiczem oraz laborantką Heleną Anisimówną.
Niewielki zespół prowadził zarówno badania naukowe, jak i kursy praktyczne. W latach 1926–1936 Wanda Szrajberówna opublikowała kilka artykułów poświęconych działalności Towarzystwa. Jednym z głównych celów placówki było szkolenie twórców ludowych w zakresie udoskonalania techniki, estetyki i ekonomii wytwarzania. Szrajberówna, zwłaszcza na początku, budziła kontrowersje jako instruktorka prowadząca zajęcia dla garncarzy wywodzących się z rodzin o wielopokoleniowej tradycji. Z czasem jednak zyskała ich sympatię i szacunek.
Jednocześnie w Wiśniewie prowadziła także rodzaj szkoły ceramicznej, znanej w okolicy jako „wiśniewska garnkownia”. Do udziału w warsztatach zapraszała dziewczęta i dzieci z pobliskich wiosek, ucząc je pracy z gliną oraz kształtując zmysł artystyczny i poczucie estetyki. Wyroby uczestniczek sprzedawano, by utrzymać stację, a także prezentowano na wystawach, m.in. podczas pokazu Towarzystwa „Zdobnictwo Polskie” w kamienicy Baryczków w Warszawie w 1925 roku.
Z czasem Wanda Szrajberówna straciła wiarę w sens działań Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego i zrezygnowała z prowadzenia stacji. Jak pisała w liście do przyjaciółki, przestała być „kierowniczką od bujdy”. Sfrustrowana tą pracą, poszukiwała własnej drogi artystycznej i życiowej. Brała udział w wystawach, odnosząc indywidualne sukcesy, a wraz z przyjaciółmi próbowała uruchomić w Wiśniewie spółdzielnię artystyczną, która jednak nie przetrwała. Ostatecznie w 1935 roku przeniosła się do Płocka, by rozpocząć nowy etap życia.
Dziś jej prace, a także wyroby uczennic z „wiśniewskiej garnkowni”, znajdują się m.in. w kolekcjach Muzeum Mazowieckiego w Płocku oraz Muzeum Narodowego w Krakowie.
Opracowała: Jolanta Wiśniewska – na podstawie materiałów biograficznych udostępnionych przez Elżbietę Miecznikowską
Dowiedz się więcej: E. Miecznikowska, W wiśniewskiej garnkowni pani Wandy, Warszawa 2019
Zdjęcie główne: Wanda Szrajberówna, fotografia ze szkolnego tableaux, 1910-1914, SP nr 2 im. Stanisława Szymańskiego w Zawierciu
Wanda Szrajberówna była jedną z bohaterek wystawy w Muzeum Warszawskiej Pragi „Prawobrzeżne” (22 listopada 2023 roku – 21 lipca 2024 roku).
Wystawa opowiadała o dziewięciu kobietach związanych z prawobrzeżną Warszawą, które łączyła ambicja, determinacja i chęć dokonywania zmian – i we własnych życiorysach, i w otaczającym je świecie. Miały różne zajęcia i cele, stawały przed innymi wyzwaniami. Były niezależne, zdeterminowane i zaangażowane w pomoc innym, przetarły szlaki dla wielu kobiet.
